Từ tháng Tư đến tháng 10, 2024, Viện Bảo Tàng Lịch Sử Khoa Học Science History Institute tại Philadelphia, Mỹ giới thiệu một triển lãm đặc biệt ngoài trời mang tên The Story of Ramie: From Seed to Finished Garment (tạm dịch: Câu chuyện về Ramie: Từ hạt giống đến trang phục hoàn chỉnh), trưng bày những hình minh họa thủy mặc chi tiết về từng bước trong quy trình sản xuất ramie, từ trồng trọt đến dệt nhuộm và hoàn tất vải. This exhibit features a remarkable album of 19th-century Chinese watercolor paintings from our museum collection that trace the path of natural ramie fibers from cultivation to couture.
Trong hành trình hôm nay, ta sẽ cùng tìm hiểu Ramie là gì và nó được tạo ra như thế nào. Nhưng không dừng ở đó, câu chuyện này còn mở ra một câu hỏi lớn hơn: vì sao những sợi tự nhiên như ramie có thể giúp ta hình dung - và xây dựng - một tương lai bền vững hơn cho thời trang.
Có thể ta đã từng mặc trang phục làm từ ramie, chỉ là chưa từng gọi tên nó.
Hãy hình dung ta đang đứng giữa một cánh đồng xanh. Mùi đất ẩm lan trong không khí. Lắng nghe kỹ, ta có thể nghe tiếng chim gọi bầy, tiếng dế gáy trong tán cỏ. Chính từ nơi này, câu chuyện của Ramie bắt đầu.
Triển lãm The Story of Ramie được tài trợ bởi the E. Rhodes and Leona B. Carpenter Foundation.
Ramie là một loại vải tự nhiên có nguồn gốc từ thực vật thuộc họ cây tầm ma (nettle family), và có lịch sử sử dụng kéo dài hàng nghìn năm. Người ta đã tìm thấy trang phục ramie trong các lăng mộ Ai Cập cổ đại, và nó từng là một mặt hàng quan trọng được giao thương trên Con đường Tơ lụa.
Ramie còn được biết đến bằng nhiều tên khác như grass linen (lụa cỏ), grass cloth (vải cỏ) hoặc China linen (lụa Trung Hoa). Chất liệu này có thể mịn và sang trọng như lụa, nhẹ như linen tinh tế, và độ bền kéo vượt trội hơn cả cotton, khiến nó trở thành một trong những vật liệu vải tự nhiên quý giá nhất của thế giới dệt may truyền thống.
Nhưng Ramie đến từ đâu?
Trong thế kỷ 18 và 19, Ramie của Trung Quốc được xuất khẩu ra khắp thế giới, đi kèm với những tập tranh màu nước minh họa chi tiết quy trình sản xuất. Những bức tranh này được vẽ trong khoảng từ năm 1830 đến 1860, vào cuối triều Thanh, bởi họa sĩ người Quảng Đông tên Suqua. Xưởng vẽ của ông đặt tại khu vực nay thuộc Quảng Tây, Trung Quốc.
Loạt tranh màu nước này thường được đóng thành những album lưu niệm, với mục đích trình bày toàn bộ quy trình làm Ramie theo từng bước một cách rõ ràng và có hệ thống. Những album như vậy được thiết kế để thu hút người mua quốc tế, đồng thời giúp họ hiểu và trân trọng ramie như một loại vải cao cấp mang hàm lượng kỹ thuật cao, được tạo nên bởi những nghệ nhân bậc thầy.
Gieo hạt
Vì vậy, ta hãy bắt đầu từ điểm khởi đầu nhỏ nhất: một hạt ramie. Ở hình ảnh đầu tiên, một phụ nữ trẻ đang chăm sóc bằng tay những mầm Ramie non xanh biếc. Hạt ramie được gieo trong đất cao, thoát nước tốt. Khác với những loại cây lấy sợi khác như lanh (flax) vốn được gieo dày để các thân mảnh tựa vào nhau, cây ramie được trồng thưa, tạo khoảng cách để mỗi cây có thể phát triển cao, thẳng và khỏe mạnh.
Tỉa nhánh. Nuôi thân
Sang bức tranh tiếp theo, một phụ nữ đội nón rơm, khoác áo mưa, cúi xuống quan sát cây Ramie non. Cô đang tỉa bỏ các cành thấp ở phần gốc thân, giúp cây tập trung năng lượng để vươn cao hơn. Cây càng cao, sợi càng dài - đó là nguyên lý căn bản của ramie.
Thu hoạch
Ở hình ảnh thứ ba, những thân ramie trưởng thành cuối cùng cũng được thu hoạch. Vào thời điểm những bức tranh này được vẽ, Ramie thường được trồng và thu hoạch khoảng hai vụ mỗi năm: một vụ gieo vào mùa xuân, thu hoạch vào tháng Bảy; vụ thứ hai gieo vào mùa hè, thu hoạch vào tháng Mười. Khi ramie đã được thu hoạch, công việc quan trọng nhất mới thực sự bắt đầu: biến cây thành sợi.
Tách sợi
Cảnh tiếp theo cho thấy một người phụ nữ ăn mặc chỉnh tề đang cẩn thận tách thân ramie thành hai phần: lõi gỗ cứng bên trong và lớp sợi dẻo bao quanh. Phụ nữ thường đảm nhiệm công đoạn phân loại sợi thô và sợi mịn ngay tại chỗ.
Làm sạch. Se sợi
Giặt. Làm mềm
Tẩy trắng. Nhuộm
Nước là yếu tố xuyên suốt toàn bộ quá trình ramie: nó giúp hạt nảy mầm, rửa trôi tạp chất và làm mềm sợi.
Xả nước – cố định sợi
Bức tranh tiếp theo cho thấy một phụ nữ đứng bên dòng suối, dùng mái chèo gỗ để đánh bớt nước khỏi những bó ramie đã tẩy. Lần xả nước lạnh cuối cùng này giúp cố định quá trình tẩy trắng, đồng thời làm sợi chắc và bền hơn.
Cuộn sợi – chuẩn bị dệt
Sợi ramie mịn, sau khi được tẩy và se, được quấn vào các ống lớn cho thợ dệt. Trong hình ảnh cuối của hàng giữa, ta thấy một phụ nữ đang cuộn sợi lên suốt. Giờ đây, sợi ramie đã sẵn sàng để trở thành vải.
Dệt vải
Ở hàng dưới cùng, góc trái, các sợi ramie được cuộn chặt quanh các trục gỗ. Trong khung dệt bằng gỗ, được cố định bằng đá nặng, thợ dệt sử dụng khung cửi để biến sợi thành vải. Khung dệt kết hợp các sợi dọc (warp) và sợi ngang (weft). Hai hệ sợi này đan xen vào nhau tạo nên tấm vải.
Khung dệt cổ truyền
Ở bức tiếp theo, ta thấy một phụ nữ mặc áo hồng rực rỡ đang làm việc trên một khung dệt lớn. Trong tay trái cô là một công cụ nhỏ màu đen, gọi là thoi, dùng để đưa sợi ngang qua lại giữa các sợi dọc. Đây là loại khung dệt lưng – bàn đạp (backstrap treadle loom), phiên bản thế kỷ 19 của một loại khung dệt được phát triển tại Trung Quốc từ thời nhà Hán, hơn 2.000 năm trước. “Backstrap” chỉ chiếc đai lưng mà thợ dệt đeo để giữ độ căng cho sợi dọc. “Treadle” là bàn đạp chân, giúp điều chỉnh lực căng và tạo điều kiện cho thoi di chuyển nhịp nhàng. Và đến đây, sợi ramie cuối cùng đã trở thành vải ramie.
Hoàn tất – nhuộm màu
Ở hình ảnh bên phải, một phụ nữ đang tự hào trải ra một dải vải ramie đã dệt xong. Vải ramie có thể được nhuộm, cắt và may thành trang phục. Ramie nhẹ, thoáng, thấm hút tốt, rất phù hợp cho mùa hè. Trong hai bức tranh tiếp theo, ta lại thấy khung cảnh ven sông: một người đàn ông đang nhuộm vải ramie, xả trong dòng nước chảy và phơi khô. Màu xanh lam rực rỡ cho thấy vải có thể đã được nhuộm bằng chàm (indigo) — một loại thuốc nhuộm tự nhiên từ lá cây Indigofera, được sử dụng ở Đông Á và Đông Nam Á hơn một nghìn năm qua. Nếu từng mặc quần jeans xanh, ta đã từng mặc một dạng chàm rồi.
Từ hạt giống đến trang phục
Cuối cùng, ta thấy một thương nhân ramie đang trưng bày những sản phẩm của mình. Ramie ngày nay vẫn được sản xuất như một loại sợi tự nhiên, có khả năng phân hủy sinh học, là lựa chọn thay thế cho sợi tổng hợp như polyester hay nylon. Ramie có khả năng chống mốc, chịu được giặt nhiều lần. Khi được dệt chung với các sợi tự nhiên khác như len hoặc cotton, ramie còn giúp giảm nhăn.
Ngày nay, ta không phải lúc nào cũng nghĩ đến hành trình dài mà một món trang phục đã đi qua — từ hạt giống đến cửa hàng, từ xưởng sản xuất đến tủ áo. Những hình ảnh này tuy thuộc thế kỷ 19, nhưng quy trình làm ra quần áo ngày nay vẫn phức tạp không kém.
Câu chuyện của Ramie hy vọng sẽ khuyến khích ta quan tâm hơn đến sợi, vải và thuốc nhuộm. Hãy nhìn nhãn mác quần áo của mình — biết đâu, chúng sẽ đưa ta đi một vòng quanh thế giới.
Những tác phẩm này không chỉ là hình ảnh đẹp. Chúng phản ánh mối liên hệ giữa nghệ thuật, thủ công dệt may, hóa học và công nghệ, đồng thời cho thấy cách những kỹ thuật truyền thống đã hình thành và kết nối thế giới thông qua vật liệu.
Khi một chất liệu đủ quan trọng để được kể thành câu chuyện
Triển lãm The Story of Ramie: From Seed to Finished Garment không phải là một cuộc trưng bày thời trang. Nó không có sàn diễn, không có mannequin, không có xu hướng. Thứ được trưng bày là quy trình, từng bước một, từ hạt giống, thân cây, sợi, khung dệt, cho đến tấm vải hoàn chỉnh.
Ramie, tự nó đã là một tuyên bố.
Trong thế giới nơi thời trang thường bắt đầu từ hình ảnh cuối cùng, chiếc váy, người mẫu, khoảnh khắc, triển lãm này chọn đi ngược dòng: bắt đầu từ lao động, từ vật liệu, từ thời gian.
Và đó chính là nơi ramie thuộc về.
Những bức họa thế kỷ 19 của Sunqua cho thấy điều mà ngành thời trang hiện đại thường quên: Ramie chưa bao giờ cần được “phát minh lại”. Nó đã hoàn chỉnh từ rất sớm về mặt sinh học, về mặt kỹ thuật, và về mặt công năng.
Người xưa không trồng ramie vì nó đẹp.
Họ trồng vì: nó chịu được khí hậu nóng ẩm; sợi của nó bền và mát; và quan trọng hơn: nó làm việc đúng với điều kiện sống của con người. Ramie chính là giải pháp vật liệu.
Ramie mang trong mình ký ức của nhiều nền văn minh, không phải ký ức hoài niệm, mà là ký ức chức năng. Đó là ký ức của cách con người làm mát cơ thể trước khi có điều hòa; của cách tạo ra độ bền mà không cần sợi tổng hợp, của cách mặc để sống, chứ không để phô diễn.
Triển lãm của Science History Institute nhắc ta một điều căn bản: thời trang không bắt đầu từ sáng tạo, mà từ hiểu biết. Hiểu vật liệu đến từ đâu, vì sao nó tồn tại, và nó được tạo ra để phục vụ điều kiện sống nào
Khi thiếu lớp hiểu biết này, mọi tuyên ngôn về bền vững đều trở nên mong manh.
Những bức họa ấy tiếp tục sống trong những lựa chọn vật liệu hôm nay: chọn sợi nào, xử lý ra sao, thiết kế thế nào để tôn trọng cấu trúc tự nhiên của vải.
Triển lãm The Story of Ramie không kể một câu chuyện xa xưa., chỉ nhắc lại một điều rất hiện tại: Thời trang chỉ thật sự tiến bộ khi nó nhớ mình đã bắt đầu từ đâu.
Và với ramie, điểm bắt đầu ấy luôn rõ ràng: từ đất, từ thân cây, từ bàn tay con người - rồi mới đến tấm vải chạm vào da.
Nguồn tư liệu: https://www.sciencehistory.org/
0 nhận xét